امروز دوشنبه ۱۸ اسفند ۱۳۹۹

ساعت ۲۲:۰۱

 
فرهنگ و هنر

عطار و شوق حلاج به مرگ

10 سال گذشته

مشاهده تصویر

اشتراک گذاری

https://rangin-kaman.net/?p=3129

لینک کوتاه

مجید نفیسی

هیچ کس شک ندارد که حسین­بن منصور حلاج (۳۰۹ــ ۲۴۴ هـ . ق) اولا در دوره­ی معینی از زندگی خود شروع به گفتن این جمله کرد: “اناالحق” و ثانیاً توسط مقتدر عباسی در بغداد به دار آویخته شد. جز این دو مورد، بر سر دیگر مسائل مربوط به زندگی این شخصیت نیمه افسانه ای مابین گذشتگان و امروزیان به یک نسبت اختلاف وجود دارد. علی شریعتی او را دیوانه می­خوانَد و علی میرفطروس کم مانده تا او را مارکسیست بخواند.

از قدما نیز گروهی او را موحد و برخی ملحد می خواندند. اکثر آثار منسوب به او قطعاً جعلی است و در صحت برخی دیگر نیز جای ابهام وجود دارد. از میان متونی که راجع به او نوشته شده روایت شیخ عطار (مرگ ۶۱۸ هـ . ق) در کتاب “تذکره ­اولیا” که بیش از سه قرن پس از او نوشته شده، تنها سندی است که تصویر کاملی از زندگی و افکار حسین حلاج را به دست می دهد.

روشن نیست که این روایت تا چه حد با واقعیت وفق می دهد و چه بسا که سراپا دروغ باشد. در این مقاله اما همچنان که از عنوانش پیداست فقط به “حلاج” عطار پرداخته شده است. به یُمن همین شهادت نامه است که حسین حلاج سیدالشهدای صوفیان لقب گرفته و در کنار امام حسین الهام بخش شور مرگ گشته است. اگر بخواهیم این شور مرگ را بشناسیم باید بر این شهادت نامه تأمل کنیم. در این روایت حلاج چون صوفی سرمستی تصویر شده که می داند با گفتن اناالحق بر سر دار خواهد رفت و با این وجود از گفتن آن اِبا ندارد. او شهادت را به خاطر نفس شهادت می­پذیرد، چرا که از شکنجه و مُثله شدن وحشیانه خود لذت می­برد و قاتلین و سنگسارکنندگان خود را والاتر از مریدان خویش می داند. او قبل از این قتل وحشیانه در طول زندگی به دست خود، خویشتن را شکنجه و آزار می داده و قرار است که پس از مرگ هم در روز قیامت با سر بریده وظیفه ی سپردن سر بریده به سربریدگان دیگر را انجام دهد. منظور او از اناالحق همین کشتن نفس است، چرا که انسان فقط با زجر و شکنجه دائمی خویش می تواند خدا شود. فلسفه ی او در زندگی ستایش مرگ و شور بی پایان برای رسیدن به آن لحظه­ی طلائی است.

حلاج چه کرده که باید کشته شود؟ یا بهتر است بپرسیم: او چه کرده که باید خود را به کشتن بدهد؟ هنگامی که او در زندان است ابن­عطا یکی از دوستانش کس می فرستد که اگر عذر بخواهی خلاص خواهی شد، ولی حلاج سر باز می زند. به علاوه ۳۰۰ تن زندانی دیگر را که با او هم بند بوده­اند ساحرانه آزاد می کند ولی خود در بند می­ماند. “دیگر روز گفتند: زندانیان کجا رفتند؟ گفت: آزاد کردیم. گفتند: تو چرا نرفتی؟ گفت: حق را با من عتابی است، نرفتم.” شبلی یکی دیگر از همکاران او که توبه می کند و بدینوسیله رهائی می­یابد علت “عتاب” خدا را با حلاج چنین بازگو می کند:”نقل است که شبلی گفت: آنشب به سر گور او شدم و تا بامداد نماز کردم. سحرگاه مناجات کردم و گفتم: الهی این بنده­ی تو بود، مومن و عارف و موحد، این بلا با او چرا کردی. خواب بر من غلبه کرد. به خواب دیدم که قیامت است و از حق فرمان آمدی که: این از آن کردم که سّرِ ما با غیر گفت.”این سّر” همان شعار اناالحق است که حلاج به خاطر گفتن آن بر سر دار می رود. به اعتقاد شیخ عطار، این شعار هیچگونه جنبه­ی الحادی  ندارد، و فقط جرم حلاج آن است که آنرا بر زبان آورده است. عطار ظاهراً با اشاره به داستان چوب حنانه که در فراق محمد ناله می کرده است سعی می­نماید تا میان اناالحق گوئی و توحید همانندی ببیند: “مرا عجب آمد از کسی که روا دارد که از درختی اناالله برآید و درخت در میان نه، چرا روا نباشد که از حسین اناالحق برآید و حسین در میان نه.” به عبارت دیگر، خدا از طریق حسین سخن می گوید و حسین به صورت سخنگوی او درآمده است. آیا این امر بدین معناست که بر حسین وحی شده و او به صورت پیغامبر خدا درآمده است؟ به هیچوجه، زیرا اگر چه حسین سخنگوی خداست ولی سخنگو در صاحب سخن گم شده است و آن دو در واقع یکی هستند. «و جمله بر قتل او اتفاق کردند از آنچه می گفت اناالحق. گفتند: بگو هوالحق. گفت: بلی، همه اوست. شما می­گوئید که گم شده است، بلکه حسین گم شده است. بحر محیط گم نشود و گم نگردد.» منظور از “بحر محیط” همان وحدت وجود بین خدا و حسین  است. در این بحر، هر جزئی با آحاد دیگر پیوند دارد و همه­ی اجزا­ در مجموع یک کل را می سازند.

اگر میان حسین و خدا تفاوتی وجود ندارد پس چه لازم است که او رنج ریاضت و شهادت را بر خود هموار سازد؟ یکی از جملات قصار حلاج موضوع را روشن می سازد:

«پرسیدند که طریق به خدای چگونه است؟ گفت: دو قدم است، و رسیدی. یک قدم از دنیا برگیر و یک قدم از عقبی. اینک رسیدی به مولی.» در جای دیگر این دو قدم را به زهد تن و زهد جان تعبیر می کند: “دنیا به گذاشتن زهد نفس است و آخرت به گذاشتن زهد دل و ترک خود گفتن.” ابلیس نماینده­ی این نفس است که باید آن را کشت. عطار در آخر روایت این موضوع را چنین روشن می سازد: “نقل است که چون او را بر سر دار کردند ابلیس بیامد و گفت: یکی انام تو گفتی و یکی من، چون است که از آن تو رحمت بار آورد و از آن من لعنت؟ حلاج گفت: تو انا به دست خود بردی، من از خود دور کردم. مرا رحمت آمد و تو را نه، چنانکه دیدی و شنیدی تا بدانی که منی کردن نه نیکو است، و منی از خود دور کردن به غایت نیکو است.”

گفته­ها و کرده های حلاج قبل از اعدام نشان می دهد که او چگونه منی را از خود دور می کرد. اولین درس او توکل است، که اولین قدم در راه آن روزه داری ست. انسان باید از مائده­های زمینی حذر کند و بر خود سخت گیرد: “نقل است که یک روز در بادیه، ابراهیم غواص را گفت: در چه کاری؟ گفت: در مقام توکل. توکل درست می کنم. گفت: همه­ی عمر در عمارت شکم کردی، کی در توحید فانی خواهی شد؟ یعنی اصل توکل در ناخوردن و تو در همه­ی عمر در توکل در شکم کردن خواهی بودن. فنا در توحید کی خواهی بود؟” جنبه­ی دیگر ریاضت، کشتن شهوت است. البته بنا بر روایت عطار، حلاج زن داشته و در هنگام مرگ نیز پسرش از او طلب وصیت کرده است، ولی نه فقط کل فضای ریاضت کشانه­ای که تصویر شده خالی از رابطه­ی بین دو جنس است، بلکه وقتی هم صحبت از زنان می شود از بدشگونی آنان است. در روایت، علاوه بر زن حلاج به دو شخصیت زن دیگر نیز اشاره شده است: یکی زنی است که هنگام مُثله شدن حلاج ناگاه به خاطر او می آید. در این هنگام حلاج به خادمش که جزو تماشاچیان بوده چنین می گوید: “نقل است که در جوانی به زنی نگریسته بود، خادم را گفت: هر که چنان برنگرد چنین فرو نگرد.” از نقل قول فوق چنین برداشت می شود که حلاج برسر دار شدن خود را چون مکافات “نگاه ناپاکی” می داند که در جوانی به زنی انداخته است. این مکافات با اصل سنگسار کردن زناکاران مطابقت دارد، چرا که به قول انجیل “هر کس به زنی با نظر شهوت بنگرد در دل با وی زنا کرده است.”

دومین شخصیت زن هنگامی در داستان ظاهر می­شود که کار حلاج تمام است: “عجوزه­ای با کوزه­ای در دست می­آید، چون حسین را دید گفت: زنید و محکم زنید که این حلاجک رعنا را با سخن خدای چه کار.” و پس از این واقعه است که زبان او را می­برند. زن، مظهر زندگی و زنده بودن است، و برای مرتاضی که از زندگی نفرت دارد و عاشق مرگ است، طبیعتاً زن باید صورتک عجوزه­ای به خود بگیرد و بر مرگ او شادمانی کند.

ریاضت برای حلاج فقط جنبه­ی رفعی ندارد، که نخورد یا با زنان معاشرت ننماید. جنبه­ی مهم آن رنج و فشاری است که بر خود می­نهد. این نوع شکنجه نیز یا روانی است یا بدنی: “نقل است که در شبانروزی چهار صد رکعت نماز کردی و بر خود لازم داشتی. گفتند: در این درجه که توای، چندین رنج چه است؟ گفت: نه راحت در حال دوستان اثر کند و نه رنج، که دوستان فانی صفتند، و نه رنج در ایشان اثر کند و نه راحت.”شکنجه در عبادت با شکنجه در تن همراه می شود: “نقل است که یک بار در بادیه چهار هزار آدمی با او بودند تا کعبه، و یکسال در آفتاب گرم در برابر کعبه بایستاد برهنه، تا روغن از اعضای او بر آن سنگ می رفت. پوست باز بشد و از آنجا نجنبید و هر روز قرصی و کوزه آبی پیش او آوردندی و او بدان کناره­ها افطار کردی و باقی بر سر کوزه­ی آب نهادی. و گویند که کژدم در ابزار او آشیانه کرده بود.” ریاضت و شکنجه­ی تن البته باید همراه با گوشه­نشینی باشد. طبیعتاً در این چله نشین ها احتیاجی به نظافت نیست و مونس درویش­ها ماران و عقرب ها هستند: “نقل است که در ابتدا که ریاضت می کشید دلقی داشت که بیست سال بیرون نکرده بودی. روزی به ستم از وی بیرون کردند. ­گزنده­ی بسیار در وی افتاده بود. یکی از آن وزن کردند نیم دانگ.” “نقل است که یکی به نزدیک او آمد، عقربی دید که گرد او می گشت، قصد کشتن کرد. حلاج گفت: دست از وی بدار که دوازده سال است تا او ندیم ماست و گرد ما می­گردد.”

چنین آدمی که از طریق ریاضت و شکنجه، تن و روان خود را “کشته” قادر می گردد که به سرچشمه­ی حیاب دست یابد و در یک چشم بهم زدن در بیابان بهترین خوراک ها را آماده نماید. او که در واقع سرچشمه­ی آفرینش خویش را به دست خود کور کرده، اکنون در عالم خیال خود را قادر به سحرآمیزترین شعبده بازی ها می­بیند: “طایفه او را در بادیه گفتند: ما را انجیر می­باید. دست در هوا کرد و طبقی انجیر تازه پیش ایشان بنهاد؛ و یکبار حلوا خواستند. طبقی حلوا به شکر گرم پیش ایشان بنهاد. گفتند: این حلوا در باب­الطاق بغداد باشد. گفت: ما را بغداد و بادیه یکی است.” حلاج سر سبز خود را در یکی از همین شگردها نمایش می دهد: “بعد از آن گفتند: ما را رطب می­باید، و خود گفت مرا بیفشانید. بیفشاندند. رطب از وی می­بارید تا سیر بخوردند.” قدرت سحر حلاج از این حد بسی فراتر می رود: “شب اول که او را حبس کردند، بیامدند او را در زندان ندیدند. جمله­ی زندان بگشتند پس او را ندیدند. شب دوم نه او را دیدند و نه زندان. هر چند زندان را طلب کردند ندیدند. شب سوم او را در زندان دیدند. گفتند: شب اول کجا بودی، و شب دوم تو و زندان کجا بودید، اکنون هر دو پدید آمدید، این چه واقعه است؟ گفت: شب اول من به حضرت بودم،  از آن نبودم و شب دوم حضرت اینجا بود و از آن هر دو غایب بودیم، و شب سوم باز مرا فرستادند برای حفظ شریعت.”

فلسفه­ی فقر حلاج با فلسفه­ی عشق او جوش می­خورد. او این فلسفه را به هنگام مرگ چنین توضیح می دهد: “نقل است که درویشی در آن میان از او پرسید که عشق چیست؟ گفت: امروز بینی و فردا بینی و پس فردا بینی. آنروزش بکشتند و دیگر روزش بسوختند و سوم روزش به باد بر دادند. یعنی عشق اینست.” همانطور که فلسفه­ی فقر حلاج دوستی با تهیدستان نبوده، بلکه فضیلت ساختن از فقر و تهیدستی است، به همان نحو فلسفه­ی عشق او نیز، عشق به زندگی نیست، بلکه عشق به مرگ است. او نمی­میرد تا از زندگی دفاع کند، می میرد زیرا مرگ را دوست دارد. این مرگ هر چه وحشیانه­تر و شقاوت­آمیزتر باشد، مرتبه­ی آن بالاتر است “مردان بر سر دار به معراج خدا می روند” نه برای آنکه باید برای دفاع از زندگی بمیرند، بلکه به این خاطر که اینگونه مرگ دردناکتر است: “چون به زیر دارش بردند، به باب­الطاق قبله بر زد، و پای بر نردبان نهاد. گفتند: حال چیست؟ گفت: معراج مردان بر سر دار است.” اگر شهادت حلاج به خاطر دفاع از زندگی بود قاعدتاً می بایست بر دشمنان و قاتلین خود نفرین می­کرد و مریدان خود را به پایداری فرا می­خواند ولی او چنین نکرد: “پس بر سر دار شد. جماعت مریدان گفتند: چه گوئی در ما که مریدان توائیم و اینها که منکرند و تو را به سنگ خواهند زد؟ گفت: ایشان را دو ثواب است و شما را یکی، از آنکه شما را به من حسن ظنی بیش نیست و ایشان به قوّتِ توحید به سلامت شریعت می­جنبند، و توحید در شرع اصل بود و حسن ظن فرع.” سپس داستان شهادت حلاج به نقطه­ی اوج خود می رسد: “…پس دستش جدا کردند، خنده­ای زد. گفتند: خنده ی چیست؟ گفت: دست از آدمی بسته باز کردن آسان است، مرد آنست که دست صفات که کلاه همت از تارک عرش در می کشد قطع کند. پس پاهایش ببریدند. تبسمی کرد. گفت: بدین پای سفر خاکی می کردم، قدمی دیگر دارم که هم اکنون سفر هر دو عالم بکند، اگر توانید آن قدم را ببرید. سپس هر دو دست بریده­ی خون­آلود در روی مالید، تا هر دو ساعد و روی خون­آلود کرد. گفتند این چرا کردی؟ گفت: خون بسیار از من برفت و دانم که رویم زرد شده، باشد شما پندارید که زردی روی من از ترس است، خون در روی مالیدم تا در چشم شما سرخ روی باشم، که گلگونه­ی مردان خون ایشان است. گفتند: اگر روی را به خون سرخ کردی، ساعد باری چرا آلودی؟ گفت: وضو می ساختم. گفتند: چه وضو؟ گفت: … در عشق دو رکعت است که وضوی آن درست نیاید الا به خون. پس چشمهایش برکندند. قیامتی از خلق برآمد. بعضی می گریستند و بعضی سنگ می ­انداختند. پس خواستند تا زبانش ببرند. گفت: چندان صبر کنید که سخنی بگویم. روی سوی آسمان کرد و گفت: الهی بدین رنج که برای تو بر من می برند محرومشان مگردان، و از این دولتشان بی نصیب مکن. الحمدالله دست و پای من بریدند در راه تو، و اگر سر از تن من باز کنند در مشاهده­ی جلال تو بر سر دار می کنند. پس گوش و بینی بریدند و سنگ روان کردند.”

حلاج نه فقط در طول زندگی با تن و روان خود دشمنانه رفتار می­کرد، بلکه حتی به اعضای مثله شده و خاکستر جسد خود نیز خیانت کرد. او با نشان دادن راه جلوگیری از طغیان رود دجله به خادم خویش، در واقع راه شورش و خونخواهی مریدان خویش را از قبل می­بندد: “نماز شام بود که سرش را بریدند و در میان سر بریدن تبسمی کرد و جان بداد و مردمان خروش کردند و حسین گوی قضا به پایان میدان رضا برد و از یک­یک اندام او آواز می آمد که اناالحق. روز دیگر گفتند این فتنه بیش از آن خواهد بود که در پاره­ی حیات بود. پس اعضای او بسوختند، از خاکستر او آواز اناالحق می­آمد، چنانکه در وقت کشتن هر قطره­ی خون او که می­چکید الله پدید می­آمد، درماندند به دجله انداختند بغداد را از آب بیم بود که غرق شود. خرقه­ی من پیش آب باز برید و گرنه دمار از بغداد برآید. خادم چون چنان دید خرقه­ی شیخ را بر لب دجله آورد تا آب به قرار خود رفت و خاکستر خاموش شد. پس خاکستر او را جمع کردند و دفع کردند.”

بدین ترتیب روشن می شود که اناالحقی که حلاج به روایت عطار می گوید، معنای دیگری ندارد جز عشق به مرگ و نفرت از زندگی. اگر می خواهی به خدا برسی باید نفس خود را بکشی، ریاضت­کشی و از مردمان دوری کنی، و خود را جسماً و روحاً برای آن لحظه­ی طلائی که مرگ از راه می رسد آماده نمائی. خود را کوچک کن تا بزرگ شوی. خود را بکش تا زنده شوی. این است شعار اناالحق. میان این شعار و فلسفه­ی وحدت وجود در عرفان رابطه­ای ناگسستنی وجود دارد. ما همه یکی می شویم، ولی به شرط آنکه یکی­ها بمیرند. فلسفه­ی فقر تن ما را برای “یکی شدن” آماده می کند و فلسفه­ی عشق، روح ما را. سی مرغ سیمرغ می شوند، اما به قیمت از میان رفتن جان سی مرغ. در نتیجه ی این نوع کشتن نفس، ممکن است نوعی “برابری” بین مریدان حاصل شود، ولی مریدان انسان هائی هستند که خود و زندگی را تحقیر می­کنند و دوستدار مرگ و شکنجه­اند. درک این نکته آسان است که چگونه این گله­ی عظیم انسان های تحقیر شده با دیدن او به عنوان نقطه­ی وحدت خود، برای مستقر کردن آئین مرگ، زنده و زندگی را از میان بردارند.

علاوه بر تفسیر وحدت وجودی از اناالحق، به دو تفسیر دیگر از این شعار برمی­خوریم: یکی “فردخدائی” و دیگری “انسان خدائی”. در فرد خدائی، یک فرد مشخص به عنوان خدا مورد پرستش دیگران قرار گرفته، و خودکامگی فردی از عالیترین درجه­ی پشتوانه­ی الهی برخوردار می­شود. دیگر این قدرت، یک “فره” ایزدی نیست که به شخص شاه به ودیعه شده، و از دیگری یک قیم ساخته است، بلکه این خود خداست که تخت آسمانی را با همه­ی شکوه و جلالش ترک کرده و به تخت زمینی آمده است. آئین فردخدائی سابقه­ای بس طولانی دارد. لازم نیست که فراعنه­ی مصر یا مفهوم مسیحی تثلیث خدا را یادآور شویم. در گرایشی از مذهب شیعه که به “غُلات” معروف است نمونه­های فرد خدا بسیار دیده می شود. فرهنگ معین درباره­ی “علی اللهیان” می نویسد: “فرقه­ای از غلات که علی­بن­ابی­طالب را به الوهیت شناسند و معتقدند که خدا برای انتظام امور خلق و به جهت یاری پیغمبرش به قدرت کامله­ی خویش در جنس انس آشکار شد، و او علی­علیه­السلام است که زمانی در کسوت ابراهیم به آتش درآمد، در هر دو، حق به اجساد انبیاء و اولیا پیوست تا به احمد و علی رسید. این فرقه به تناسخ نور انبیاء حق در ائمه قائلند و گویند در این دور حق در علی ظهور کرد و دور علی­الله بود و بعد از او در اولاد نامدار او. ایشان معتقدند که محمد فرستاده­ی علی­الله است و گویند به قرآن موجود نباید عمل کرد، چه مصحفی که علی­الله به محمد داده این نیست. بعضی می­گویند که مصحف علی­الله است لیکن چون عثمان آنرا جمع آوری کرده سزاوار خواندن نیست.” میان علی اللهیان که خود را اهل حق نیز می­خوانند با اناالحق گوئی حلاج، رابطه­ای نزدیک وجود دارد. عصر حلاج، دوره­ی پاگیری و شکوفائی گرایش غلات در شیعه است. او هنوز جوانی شانزده ساله بود که امام غائب شیعیان از جهان رفت. (۲۶۰ هـ . ق) و در همین سال حجرالاسود کعبه­ توسط قرمطیان شکسته شد و برای مدتی نزد آنان در بحرین ماند. بر اساس همین زمینه­ی تاریخی است که می توان تعبیر لغوی شعار حلاج را عیناً پذیرفت. او گفت: من خدا هستم، و منظورش از “من” فقط خود او بود نه انسان به طور کلی. بقیه­ی معارضه جوئی های حلاج با مذهب سنی رائج را می توان در همین چهارچوب گنجاند. نامه­ی منسوب به او که در آن حکم ویران کردن کعبه را داده، و یا این قول که او می­خواسته قرآنی همانند کتاب محمد بنویسد و نظائر اینها، هیچیک دلیلی بر تفکر انسان­گرایانه حلاج نیست. در این مورد الحاد مذهبی در چهارچوب مذهب باقی مانده است. الله و رسول و قرآن و کعبه نفی می­شوند فقط برای اینکه قدرت الهی یک فرد جای آنها را بگیرد. طرز تفکر فوق اگر چه ممکن است به صورت آرمان یک جنبش توده­ای هم درآید، ولی به خودی خود انسانگرا نیست و قابل دفاع نمی باشد. در تفسیر انسانگرایانه از اناالحق، از جمله در کتاب”حلاج” نوشته­ی آقای میرفطروس، “انا” نه یک فرد انسان، بلکه انسان به طور مطلق در نظر گرفته می شود. نفی خدا در آسمان نه به پرستش یک فرد انسانی به عنوان خدا در زمین می­انجامد (فردخدائی) و نه موجب می شود که انسان فردیت خود را نفی کند تا به درجه­ی خدائی برسد (وحدت وجود) بر عکس توجه به انسان، تن، روان و جامعه­ی او اشاعه یافته و خدا و مذهب تنها به عنوان یک امر خصوصی تلقی می گردد. بروز یک چنین آئینی را به روشنی می­توان در دوره­ی نوزائی اروپا دید. در آن دوره همراه با سقوط الوهیت پاپ، ما شاهد فرو افتادن بسیاری از بت های الهی هستیم. زمین دیگر مرکز کائنات شمرده نمی­شود. علم مبدا صدور خود را، مشاهده و تحلیل واقعیت قرار می دهد و نه احکام صادر شده از کتب مقدس. جامعه­ شناسی و تاریخ اجتماعی جای تاریخ پیامبران و سلاطین را می­گیرد. قلم نقاش طبیعت را می کشد و چکش پیکرتراش بدن برهنه و زیبای انسان را. در جنبش های سیاسی و اجتماعی، حکومت مردم (دموکراسی) به صورت یک شعار عمده درمی­آید. اینها و نظائر آن زمینه­های بروز نوزائی فرهنگی در اروپا را نشان می دهند. جلوه­هائی از این دست نیز در عصر حلاج درخشیده­اند: ویران شدن کعبه، بروز شورش های متعدد مذهبی و اجتماعی و بحران های اقتصادی، و بالاخره اشاعه­ی فلسفه و علم و ظهور افرادی چون زکریای رازی. با این همه، در گفته­ها یا شنیده­هائی که منسوب به حلاج است، نمی­توان کمترین اشاره­ای به انسان­گرائی یافت و اگر قرار باشد بر پایه­ی این مدارک و شواهد دست به حدس و گمان زنیم، شاید بهتر آن است که تفسیر فردخدائی از اناالحق را نزدیکتر به واقعیت بدانیم تا تعبیر انسان خدائی را. در هر صورت شعار اناالحق چنان مبهم است که هم می تواند ورد اهل حق گردد، هم ذکر شیخ عطار شود، و هم موضوع ستایش یک مارکسیست؛ اگر چه نمی­توان شک داشت که نوای عطاری آن در فرهنگ ما از همه پرطنین­تر بوده است.*

لس آنجلس ـ ۱۹۸۷

* متن عطار را از کتاب زیر برگرفته ام:

“تذکره­الاولیاء” فریدالدین عطار نیشابوری، به کوشش محمد استعلامی، چاپ دوم، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۵۵.

 

                                               جامعه رنگین کمان

Facebook Comments
ارسال دیدگاه

نام شما


ایمیل شما


وب سایت شما

نظر شما