کالبد شکافی جامعه شناختی تظاهرات اخیر ونقش رضا پهلوی در دوران گذار
عصر سه شنبه 28 بهمن 1404 (17 فوریه 2026)، شیرین عبادی، فعال حقوق بشر و برنده جایزه نویل سال 2003 طی یک سخنرانی به صورت مجازی در برابر کمیته حقوق زنان و کمیسیون امور خارجه مجلس سنای فرانسه سخنانی ایراد کرد که بخشی از آن سندیت تاریخی ندارد و نگاه همه جانبه نسبت به جنبش مدنی ایران نیست.
ضمن استقبال از صحبت های ایشان درمحکوم کردن سرکوبهای سیاسی، بازداشت فعالان مدنی و محدودیتهای گسترده علیه زنان و “نقض سیستماتیک حقوق بنیادین” و ضمن تایید خواست او از دولتهای اروپایی مبنی برعدم سکوت در برابر الیگارشی مذهبی، اما در مورد نقش رضا پهلوی نکاتی گفتند که ذیلا به نقد ان پرداخته می شود.
1.” رضا پهلوی ولیعهد ایران در زمان سقوط رژیم پدرش بود” . باید تاکید کنم که سلطنت پهلوی از آغاز شکل گیریش ( چه پهلوی اول و چه دوم) هیجگاه نتوانسته بود از پایین و از میان مردم حزب سیاسی خویش را برای یک پروژه سیاسی ایجاد کند و بنابراین با حمایت نظامی خارجی توانست خودرا به جامعه ایران تحمیل کند. ازاین نظر واژه شاهزاده و ولیعهد فاقد مشروعیت جامعه شناختی است وتاکید بر ولیعهد بودن جز یک مشروعیت خونی و نمادین، تعبیر دیگری ندارد.
شیرین عبادی در سنای فرانسه ای صحبت می کند که سابقه طولانی صد ساله ( 5 انقلاب) در مبارزه با تخت و تاج و کلیسا دارد. زیرا در سلسله زنجیر بزرگ اندیشه هایی که تاریخ فلسفه سیاسی اروپا را ازنیمه دوم قرن 19 میلادی بعد از موج جمهوری خواهی دهه 1840 و 1850 را رقم زد، اندیشه والای انسانی ای که در جستجوی حقیقت بود، با بردار جمهوریت، حاکمیت مردمی و قانونی، زندگی عقلانی شهروندی، در تقابل با مشروعیت سنتی (تأکید بر نژاد و توارٍث خونی سلطنت در اتحاد با کلیسا و مذهب کاتولیک)توانست یک یک نظام هایی که برمبنای تاج و تخت بود، به عقب براند و نظام های جمهوری را در اکثر کشورهای اروپا تثبیت نماید.
2. در تظا هرات ایرانیان مردم تنها اسمی که صدا کردند، فقط رضا پهلوی بود و اسم دیگری را صدا نکردند.
تحلیل جامعهشناختی تظاهرات ایرانیان در روزهای ۸ و ۹ دیماه ۱۴۰۴ به طور خلاصه در این جستار محدود نشان میدهد که در مناطق کرد و بلوچستان، تقریباً هیچ اشارهای به رضا پهلوی نشده است. در مقابل، در سایر مناطق کشور، بهویژه در تهران، حرکتهای اعتراضی از انسجام یکدست برخوردار نبوده و بازتابدهنده تنوع گستردهای از خواستهها و نگرشها بودهاند. این تفاوتهای منطقهای نشاندهنده پیچیدگی اجتماعی عمیق و فقدان همگرایی نظری در میان معترضان است و ضرورت تحلیل دقیقتر محتوای مطالبات و ساختارهای اجتماعی شرکتکنندگان را یادآور میشود.
3. امروز رضا پهلوی رهبری دوران گذار برای انتخابات ازاد را پذیرفته است.
در سخنرانی خود شیرین عبادی اعلام کرد که رضا پهلوی «رهبری دوران گذار را بر عهده گرفته است». این بیان، اگرچه نشاندهنده حمایت برخی فعالان سیاسی از نقش نمادین پهلوی در اپوزیسیون ایران است، اما نمیتواند بهعنوان یک واقعیت رسمی یا انتصاب قانونی تلقی شود. شواهد مستقل نشان میدهد که پذیرش رهبری دوران گذار از سوی خود پهلوی بیشتر در چارچوب اعلام آمادگی و سخنرانیهای عمومی او بوده است و تحقق عملی آن مستلزم سازوکارهای دموکراتیک و اجماع نیروهای سیاسی است که رضا پهلوی فاقد ان است. بنابراین، این اظهار نظر را باید متاسفانه بهعنوان یک تفسیر سیاسی و نظر فردی شیرین عبادی در نظر گرفت، نه یک انتصاب رسمی در دوران گذار. بویژه رضا پهلوی بهطور علنی از ایالات متحده خواسته تا اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی را در نظر بگیرد. این موضعگیریها در سال ۲۰۲۶ و در رویدادهایی مثل کنفرانس امنیتی مونیخ مطرح شدهاند، جایی که پهلوی بهطور صریح از دخالت نظامی آمریکا سخن گفته و آن را «ممکن است موجب تسریع فروپاشی رژیم و نجات جان مردم» دانسته است.
نگاه رضا پهلوی در خواست دخالت نظامی خارجی با پیشینه تاریخی سلطنت پهلوی همخوانی دارد. سلطنت پهلوی در سال ۱۳۳۲ خورشیدی (۱۹۵۳ میلادی) با کودتای سازمانیافته و حمایت نظامی و اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا به قدرت بازگشت و پایههای آن به شدت بر تکیه بر نیروهای خارجی و مداخله بینالمللی استوار بود. از این منظر، خواست پهلوی برای فشار یا مداخله خارجی در تغییر رژیم ایران، از نظر تاریخی، میتواند بهعنوان تداوم الگوی سلطنت او و خانوادهاش دیده شود که سیاست داخلی و حفظ قدرت را گاه با تکیه بر حمایت خارجی پیوند میدادند.
به بیان جامعهشناختی و سیاسی، پیوند میان سیاست امروز رضا پهلوی و پیشینه سلطنت پهلوی نشان میدهد که چشمانداز او برای «دوران گذار» و تغییر نظام، نه تنها با مفاهیم داخلی دموکراتیک، بلکه با ابزارهای فشار و مداخله خارجی پیوند دارد؛ چیزی که میتواند تحلیل رفتار اپوزیسیون و واکنشهای بینالمللی نسبت به او را روشنتر کند. امری که شیرین عبادی انرا ندیده می گیرد.
پاریس، نادروهابی، شنبه 2 اسفند 1404 (21 فوریه 2026)
ارگان رسمی حزب سوسیال دموکرات و لائیک ایران
منو
