آنچه دانشِ مغز دربارهٔ رنج، ترس و امید می‌آموزد و درسی که اپوزیسیونِ دموکراتیک باید از آن بگیرد
داود غلام آزاد
چکیده
سیاست از آنجا آغاز می‌شود که مردم با احساسشان از وضعِ خود باخبر می‌شوند. هر که می‌خواهد به آن‌ها برسد، باید بفهمد این باخبر شدن چگونه رخ می‌دهد. پس آگاهی چیست؟ تصوری از واقعیت که بارِ عاطفی دارد، جهانی زیسته، جهانِ تجربه، یا احساسی دانسته؟ این جستار نخست شش تعریف از این دست را با دیدگاهِ آنتونیو داماسیو، پژوهشگرِ علومِ اعصاب، می‌سنجد. به نظرِ او آگاهی نه در اندیشیدن، بلکه فروتنانه آغاز می‌شود: در احساسی که با آن یک موجودِ زنده از وضعِ زندگیِ خود باخبر می‌شود. گرسنگی، تشنگی، درد، آسودگی و ناخوشی نگهبانانِ زندگی‌اند. از همین رو داماسیو بخشِ احساس‌گرِ روان را، که بر زندگی نظارت می‌کند و آگاهی را پدید می‌آورد، از بخشِ شناختی و عینیِ روان جدا می‌کند که جهانِ پیرامونِ ما را بازمی‌نماید و تنها در همنشینی با احساس‌ها آگاهانه می‌شود. جستار این دیدگاه را با شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی پیوند می‌دهد: با این بینش که در انسان بخش‌های آموخته و نیاموختهٔ احساس‌ها جدایی‌ناپذیر درهم‌تنیده‌اند؛ با نظریهٔ نمادها همچون ابزارِ جهت‌یابی، ارتباط و کنترل؛ با پژوهش در بابِ درگیری و فاصله‌گیری؛ و با نظریهٔ تمدن همچون دگرگونیِ دگرْاجبارها به خودْاجبارها. از این پیوند درکی از سیاستِ دموکراتیک برمی‌آید که آن را برپایی و مدیریتِ دموکراتیکِ شرایطِ عامِ بازتولیدِ درون‌دولتی و میان‌دولتیِ جامعه می‌داند و احساس‌های مردم را همچون پیام‌هایی از وضعِ زندگی‌شان جدی می‌گیرد. جستار با وظایفی پایان می‌یابد که از این درک برای اپوزیسیونِ دموکراتیکِ ایران برمی‌خیزد: دیدنِ رنج و ترسِ مردم، عرضهٔ تفسیرهایی که با واقعیت همخوان‌اند، شکستنِ دورِ باطلِ خطر و خیال، و نیرومند کردنِ تشکل‌های خودسازمان‌یافته‌ای که مردم در آن‌ها خویشتن‌داری می‌آموزند.
درآمد: چرا واژه‌ها اهمیت دارند
هر که از آگاهی سخن می‌گوید، واژه‌هایی به کار می‌برد که از پیش بسیاری چیزها را تعیین می‌کنند. اگر بگوییم آگاهی تصوری از واقعیت است، به تصویری در سر می‌اندیشیم. اگر بگوییم جهانِ تجربه است، به آنچه آدمی در طولِ زندگی آموخته فکر می‌کنیم. اگر بگوییم احساسی دانسته است، کسی را در نظر می‌آوریم که احساس‌هایش را از درون می‌نگرد و از آن‌ها باخبر است. هر یک از این تعریف‌ها بهره‌ای از حقیقت دارد. اما هر یک نگاه را به سویی می‌برد، و برخی گمراه می‌کنند.
این پرسش فقط بحثی نظری نیست. هر که می‌خواهد به اپوزیسیونِ دموکراتیکِ ایران یاری کند تا به مردم برسد، باید بفهمد مردم چگونه از وضعشان باخبر می‌شوند، آن را چگونه تفسیر می‌کنند و چگونه در آن راهشان را می‌یابند. دانشِ مغز در دهه‌های اخیر بسیار روشن کرده است که یک موجودِ زنده چگونه از زندگی‌اش باخبر می‌شود. اما دربارهٔ اینکه انسان‌ها چگونه در پیکربندی‌هایی که با یکدیگر می‌سازند، احساس کردن، سخن گفتن و اندیشیدن را می‌آموزند، کم می‌گوید. برای این کار به شیوه‌ای از اندیشیدن نیاز است که انسان را مغزی منفرد و جدا از دیگران نبیند، بلکه پاره‌ای از پیوندهایی بداند که در طولِ نسل‌ها دگرگون می‌شوند. این جستار می‌کوشد این دو را به هم بپیوندد. نخست نشان می‌دهد که آنتونیو داماسیو از آگاهی چه می‌فهمد و شش تعریفِ ممکن را با آن می‌سنجد. سپس این دیدگاه را با شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی پیوند می‌دهد که پایهٔ این جستار است. در پایان می‌پرسد که از این همه چه نتیجه‌ای برای فهمِ سیاست و برای وظایفِ اپوزیسیونِ دموکراتیک برمی‌آید. پاسخی که در این راه پدیدار می‌شود، عنوانِ این جستار را ساخته است: سیاست از احساس آغاز می‌شود.
بخش یکم: باخبر شدن از زندگی
۱. آغازی ساده و بی‌ادعا
داماسیو در گفت‌وگویی دیدگاهش را بسیار ساده خلاصه می‌کند. به گفتهٔ او آگاهی «کشفِ هستیِ خودمان و کشفِ جهانی است که پیرامونِ ما وجود دارد» (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶). به نظرِ او بیشترِ تعریف‌های پیشین بسیار پیچیده‌تر بوده‌اند، چون بیش از اندازه به فرایندِ زیستیِ احتمالی گره خورده بودند. او می‌خواهد نخست بگوید موضوع بر سرِ چیست: تجربهٔ زیسته.
آنچه اهمیت دارد این است که این تجربه از کجا آغاز می‌شود. بسیاری از پژوهشگران آگاهی را بالاترین و پیچیده‌ترین دستاوردِ مغز می‌دانستند، گویی تاجِ تکامل. داماسیو این را درست وارونه می‌داند. چیزی که برای موجوداتِ زنده چنین اهمیتی دارد، بعید است تنها در پایانِ تکامل و در بالاترین بخش‌های دستگاهِ عصبی پدید آمده باشد. به گفتهٔ او آگاهی از جایی «بسیار ساده و بی‌ادعا» آغاز می‌شود (همان‌جا): در بدنی ساده با تنظیمِ ساده‌ای از زندگی، و با ابزارِ این تنظیم، یعنی احساس‌های هومئوستاتیک، احساس‌هایی که در خدمتِ هم‌ایستایی (هومئوستاز) بدن‌اند.
هر موجودِ زنده باید حالت‌های درونی‌اش را، یعنی دما، آب، مواد مغذی و اکسیژن را، در حدودی نگه دارد که در آن بتواند زنده بماند. داماسیو این تنظیمِ زندگی را هومئوستاز می‌نامد. گیاهان هم زندگی‌شان را تنظیم می‌کنند، آن هم بسیار استادانه. می‌رویند، برگ می‌دهند و گل می‌آورند. اما نمی‌دانند که چنین می‌کنند، چون دستگاهِ عصبی ندارند. تنها در موجوداتِ دارای دستگاهِ عصبی، حتی در ماهی یا خرگوش، سازوکاری پدید می‌آید که می‌تواند خودِ موجود را بازنماید و هدایت کند. و تنها با آن راهِ آگاهی گشوده می‌شود. به نظرِ داماسیو این راه نه از دستاوردهای شناختیِ والا، بلکه از احساس می‌گذرد.
۲. احساس‌ها، نگهبانانِ زندگی
در زبانِ روزمره «هیجان» و «احساس» را بیشتر هم‌معنا به کار می‌برند. داماسیو دیرزمانی است که این دو را از هم جدا می‌کند. هیجان‌ها برای او برنامه‌هایی برای کنش‌اند که در بدن جریان می‌یابند و از بیرون دیده می‌شوند: تپشِ تندِ قلب، چهره‌ای درهم‌کشیده، حرکتی برای گریز. اما احساس‌ها تجربهٔ حالت‌های بدنِ خودند. تنها همان موجودی که در آن پدید می‌آیند، می‌تواند آن‌ها را دریابد.
احساس‌ها پیش از هر چیز ابزارِ تنظیمِ زندگی‌اند. گرسنگی و تشنگی به موجودِ زنده می‌گویند که باید کاری بکند، وگرنه حالش رفته‌رفته بدتر می‌شود. درد به او می‌گوید که در بدنش هم‌اکنون چیزی ایراد پیدا کرده است. آسودگی به او می‌گوید که همه‌چیز رو به راه است و می‌تواند ادامه دهد. از همین رو داماسیو احساس‌ها را «نگهبان» می‌نامد (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶). احساس‌ها به ما خبر می‌دهند که زنده بودن چگونه است، زندگی‌مان چطور می‌گذرد و برایش چه باید بکنیم. به نظرِ او هستهٔ آگاهی همین است.
او با زبانی زنده توصیف می‌کند که این شبکهٔ نگهبانان تا چه اندازه فشرده است. در سراسرِ بدن، در پوست، در اندام‌ها و در احشا، باریک‌ترین رشته‌های عصبی کشیده شده‌اند. در همه‌جای گوشت و پوست گویی فرستادگانی از دستگاهِ عصبی هستند که حالِ بدن را می‌کاوند. خبرهای آن‌ها از راهِ نخاع به ساقهٔ مغز می‌رسد. افزون بر این، راهِ دوم و ظریف‌تری هم هست، عصبِ واگ، که آن هم در سراسرِ بدن گسترده است. این دو جریان در هسته‌های کوچکی در بخشِ پشتیِ قسمتِ بالاییِ ساقهٔ مغز به هم می‌رسند. به گفتهٔ داماسیو آگاهی همان‌جا آغاز می‌شود. خبرها از آنجا به هیپوتالاموس، تالاموس و قشرِ مخ می‌رسند که این هسته‌ها با آن‌ها همکاری می‌کنند.
سکتهٔ ساقهٔ مغز نشان می‌دهد که این سطح تا چه اندازه بنیادی است. اگر درست همان ناحیه‌ای از میان برود که خبرهای بدن در آن گرد می‌آیند، گویی چراغ‌های قشرِ مخ خاموش می‌شوند. آدم به کما می‌رود، هرچند چشم‌ها، گوش‌ها و قشرِ مخش ممکن است آسیبی ندیده باشند. آدمی بی‌هوش نمی‌شود چون دیگر نمی‌بیند یا نمی‌شنود، بلکه چون هدایتِ زندگی‌اش از کار می‌افتد.
داماسیو در اینجا بر ویژگیِ شگفتی انگشت می‌گذارد. احساس‌های هومئوستاتیک را همان سوژه‌ای احساس می‌کند که خودِ این احساس‌ها در پدید آوردنش سهم دارند. او این را «بزرگ‌ترین تردستیِ فیزیولوژیک» می‌نامد (داماسیو، «Natural Intelligence and the Logic of Consciousness»، ۲۰۲۶، به نقل از خوانشِ آن در پادکستِ «Pulling the Thread»). هیچ‌کس نمی‌تواند احساس‌های دیگری را مشاهده کند. اما می‌توانیم آن‌ها را تصور کنیم، چون نمونه‌های مشابهش را در خودمان تجربه می‌کنیم.
۳. دو جهان در یک موجودِ زنده
از اینجا روشن می‌شود که منظورِ داماسیو از «روانِ احساس‌گر» (feeling mind) و «روانِ شناختیِ عینی» (factual cognitive mind) چیست (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶). منظورش دو جوهرِ جدا از هم نیست، بلکه دو قلمرو از یک موجودِ زندهٔ واحد است که کارکردهای گوناگون دارند و در تکامل در زمان‌های گوناگون پدید آمده‌اند.
روانِ احساس‌گر کهن‌تر است. از خبرهایی تغذیه می‌کند که از درونِ بدن از راهِ نخاع و عصبِ واگ به ساقهٔ مغز می‌رسند. کارش نظارت بر زندگی و نگهداری از آن است. زبانش زبانِ احساس‌های هومئوستاتیک است. بر این قلمرو تنها به‌طورِ غیرمستقیم کنترل داریم. هیچ‌کس نمی‌تواند به قلبش فرمان دهد که آهسته‌تر بتپد. با این همه، درست از راهِ همین قلمرو از زندگی‌مان آگاهیم، حتی اگر فرایندهایی را که زندگی را سرِ پا نگه می‌دارند، درنیابیم.
روانِ شناختیِ عینی جوان‌تر است. از پنج حس تغذیه می‌کند و بیش از همه در قشرِ مخ شکل می‌گیرد. تصویرهای بسیار دقیقی از جهانِ پیرامونِ ما به دست می‌دهد: چهرهٔ هم‌سخن با همهٔ جزئیاتش، هر زیر و بمِ صدایش، شکل‌ها، بوها، لمس‌ها. زبان، ریاضیات، علم و توصیفِ عینیِ جهان بر آن استوارند.
رابطهٔ این دو قلمرو برابر نیست. تا وقتی قلمرویی که زندگی را هدایت می‌کند خبر ندهد که همه‌چیز رو به راه است، با قلمروِ شناختی کاری نمی‌توان کرد. و فراتر از این: به گفتهٔ داماسیو، قلمروِ شناختی به‌تنهایی «نه آگاه است و نه ناآگاه» (همان‌جا). واژه‌هایی که بر زبان می‌آوریم، به‌خودیِ خود آگاه نیستند، همان‌گونه که واژه‌هایی که رایانه می‌سازد آگاه نیستند. آنچه آگاه است، بدنِ ماست، و آگاهی دربارهٔ زندگی در همین بدن در همین لحظه است. به تعبیرِ داماسیو، شناختِ ما «از راهِ همنشینی» آگاهانه می‌شود: چون در موجودی رخ می‌دهد که احساس می‌کند و از خود حسی دارد (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶).
در همان حال، احساس‌ها آنچه را در شناخت رخ می‌دهد، ارزیابی می‌کنند. آنچه حواس گزارش می‌دهند، گویی بر پایهٔ معنایش برای زندگی رتبه‌ای می‌گیرد. میانِ این دو قلمرو گفت‌وگویی پیوسته در جریان است. داماسیو این را در احساس‌های والا نشان می‌دهد که هنگامِ شنیدنِ موسیقی‌ای باشکوه یا تماشای چشم‌اندازی که آن را با همهٔ جزئیاتش می‌شناسیم، ما را فرا می‌گیرند. این احساس‌ها از زیست‌شناسیِ ما در هم‌کنشی با دانشِ ما از جهان برمی‌خیزند.
داوریِ داماسیو دربارهٔ هوشِ مصنوعی نیز از همین‌جا روشن می‌شود. هوشِ مصنوعی سراسر به قلمروِ شناختی تعلق دارد. نه بدن دارد، نه زندگی و نه دغدغهٔ ادامهٔ هستی‌اش. فرآوردهٔ هوشِ طبیعی است و استقلالش تنها نسبی است.
۴. سنجشِ شش تعریف
با این دیدگاه می‌توان شش تعریفِ ممکن از آگاهی را سنجید.
نخستین تعریف می‌گوید آگاهی تصوری از واقعیت است که بارِ عاطفی دارد. درستیِ آن در این است که در نگاهِ داماسیو احساس‌ها و تصورها به هم تعلق دارند و احساس‌ها آنچه را تصور می‌شود ارزیابی می‌کنند. اما این تعریف ترتیب را وارونه می‌کند. از تصوری آغاز می‌کند که بعداً بارِ عاطفی می‌گیرد. نزدِ داماسیو احساس در آغاز است. افزون بر این، تصور به‌خودیِ خود هنوز آگاهی نیست. ماشین هم از واقعیت تصویر می‌سازد.
دومین تعریف، اینکه آگاهی بازنماییِ نمادینی از واقعیت است که بارِ عاطفی دارد، از این هم دورتر می‌رود. نمادها، و بیش از همه زبان، به قلمروِ شناختی تعلق دارند. به نظرِ داماسیو ماهی یا خرگوش آگاهی دارد، اما نماد ندارد. پس بازنمایی‌های نمادین شرطِ آگاهی نیستند. همان‌طور که بخشِ دوم نشان خواهد داد، چیزِ دیگری‌اند: دانش و الگوهای تفسیری که انسان‌ها با آن‌ها در جهانشان راه می‌یابند.
سومین تعریف، اینکه آگاهی جهانی زیسته است، به داماسیو نزدیک‌تر است. خودِ او می‌گوید موضوع تجربهٔ زیسته است، کشفِ هستیِ خود و جهانی پیرامونِ ما. اما این تعریف نیمهٔ نخست را از قلم می‌اندازد. پیش از آنکه جهان تجربه شود، موجودِ زنده خودش را تجربه می‌کند، یعنی وضعِ زندگیِ خودش را.
چهارمین تعریف، اینکه آگاهی جهانِ تجربه است، چندپهلوست. تجربه معمولاً یعنی آنچه در طولِ زندگی انباشته شده است. اما داماسیو در کتاب‌های پیشینش آگاهیِ هسته‌ای را، که هر بار در لحظهٔ حال پدید می‌آید، از آگاهیِ گسترش‌یافته جدا می‌کند که بر حافظه و سرگذشت تکیه دارد. جهانِ تجربه به این معنا آگاهیِ هسته‌ای را از پیش لازم دارد. این جهانِ تجربه جلوه‌ای متأخر و برای انسان بسیار مهم است، اما سرچشمهٔ آگاهی نیست.
پنجمین تعریف، اینکه آگاهی احساسی آگاهانه از واقعیت است، در دایره‌ای می‌چرخد. آگاهی را با واژهٔ «آگاهانه» توضیح می‌دهد. افزون بر این، در زبانِ داماسیو احساس همیشه تجربه‌شده است؛ وگرنه دیگر احساس نمی‌بود، بلکه فرایندی بدنی می‌بود که کسی متوجهش نمی‌شود.
ششمین تعریف، اینکه آگاهی احساسی دانسته از واقعیت است، به اندیشه‌ای که دیرزمانی ذهنِ داماسیو را به خود مشغول کرده، از همه نزدیک‌تر است. کتابی که او در ۱۹۹۹ منتشر کرد «The Feeling of What Happens» نام دارد، یعنی «احساسِ آنچه رخ می‌دهد» و کتابی دیگر از او «Feeling and Knowing»، یعنی احساس کردن و دانستن، نام دارد. اما این تعریف هم تأکید را جابه‌جا می‌کند. «دانسته» چنین می‌نماید که گویی ناظری در درون نشسته است که از احساس‌هایش باخبر می‌شود. نزدِ داماسیو چنین تماشاگرِ درونی‌ای وجود ندارد. خودِ احساس کردن نخستین شکلِ دانستن است.
پس هیچ‌یک از این شش تعریف دیدگاهِ داماسیو را به‌تمامی بیان نمی‌کند. سومی و ششمی، اگر با هم ترکیب و اصلاح شوند، از همه نزدیک‌ترند. بنابراین آگاهی یعنی باخبر شدنِ احساس‌گرانه از وضعِ زندگیِ خود، که همراه با آن جهانی هم تجربه می‌شود که این زندگی باید در آن پایدار بماند.
بخش دوم: از موجودِ زنده تا پیکربندی‌ها
۵. آموخته و نیاموخته در احساس‌های انسان
داماسیو از موجودِ زنده سخن می‌گوید و نمونه‌هایش را آگاهانه چنان برمی‌گزیند که هم برای انسان و هم برای ماهی و خرگوش صادق باشند. نقطهٔ قوتِ کارِ او در همین است. اما محدودیتش هم در همین است. زیرا آنچه انسان را از همهٔ موجوداتِ زندهٔ دیگر متمایز می‌کند، در چنین نگاهی کمتر دیده می‌شود.
شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، این تمایز را به‌دقت تعیین کرده است. در هیچ موجودِ زندهٔ دیگری آموخته‌ها به اندازهٔ انسان بر نیاموخته‌ها برتری نیافته‌اند. خودِ ساختارِ زیستیِ انسان برای آموختن آماده است: آموختنِ یک زبان، شیوه‌هایی از احساس کردن، رفتار کردن و اندیشیدن. این دربارهٔ احساس‌ها هم صادق است. احساس‌ها سویه‌ای بدنی، سویه‌ای رفتاری و سویه‌ای تجربه‌شده دارند. اما در انسانِ بزرگسال هیچ هیجانی الگویی واکنشیِ یکسره نیاموخته و مادرزادی نیست. نیاموخته همیشه با آموخته درآمیخته است.
این دیدگاهِ داماسیو را رد نمی‌کند، اما گسترش می‌دهد. گرسنگی احساسی هومئوستاتیک است؛ هیچ‌کس لازم نیست احساسِ گرسنگی را بیاموزد. اما اینکه آدم کی غذا می‌خورد، چه می‌خورد، با چه کسی و به چه شیوه‌ای، آموخته است. و نیز اینکه گرسنگی‌اش را چگونه تجربه می‌کند: آیا آن را تنگدستی‌ای عادی می‌داند یا ننگی که باید از همسایه پنهانش کرد. کارگری در خوزستان که ماه‌هاست دستمزدش پرداخت نشده، تنها گرسنگی احساس نمی‌کند. شرمِ ناتوانی از سیر کردنِ خانواده‌اش را هم احساس می‌کند، و خشم بر کسانی را که او را به این روز انداخته‌اند. این احساس‌ها همان اندازه واقعی‌اند که گرسنگی. اما تنها در پیوندهایی شکل گرفته‌اند که او در آن‌ها بزرگ شده و زندگی می‌کند.
افزون بر این، احساس‌های انسانی تنها پیام‌هایی برای موجودِ زندهٔ خود نیستند، بلکه پیام‌هایی برای دیگران هم هستند. چهرهٔ انسان اندامِ ارتباط است. لبخندی، نگاهی هراسان، ابروهایی که از خشم درهم می‌روند، به دیگران می‌گویند که حالِ آدم چطور است. انسان‌ها به یکدیگر وابسته‌اند، و احساس‌هایشان از آغاز با این وابستگی‌های متقابل پیوند دارد.
خودِ داماسیو در کتابی پیشین اندیشهٔ هومئوستاز را از موجودِ زندهٔ یگانه فراتر برده است. او فرهنگ را کوششی برای تنظیمِ زندگیِ انسان‌ها فراتر از مرزهای بدنشان تفسیر کرده و از هومئوستازِ اجتماعی‌فرهنگی سخن گفته است. انسان‌ها نه تنها باید زندگیِ بدنی، بلکه زندگیِ اجتماعیِ خود را هم نگه دارند: تعلقشان، جایگاهشان و ارزشِ خودشان در چشمِ دیگران را. احساس‌ها دربارهٔ این هم خبر می‌دهند: به‌صورتِ غرور و شرم، خجالت، رنجش و رضایت. این احساس‌ها نگهبانانِ زندگیِ اجتماعی‌اند، همان‌طور که گرسنگی و درد نگهبانانِ زندگیِ بدنی‌اند. خودِ داماسیو چنین هیجان‌های اجتماعی‌ای را بررسی کرده است. شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی می‌تواند نشان دهد که این احساس‌ها چگونه در پیکربندی‌هایی که انسان‌ها با یکدیگر می‌سازند، آموخته می‌شوند و همراه با آن‌ها دگرگون می‌شوند.
۶. نمادها همچون ابزارِ جهت‌یابی
روانِ شناختیِ عینیِ داماسیو تصویرهایی از جهان به دست می‌دهد. اما در انسان این تصویرها تا اندازهٔ زیادی نمادند: الگوهای صوتیِ آموخته، واژه‌ها و نشانه‌هایی که به جای چیزِ دیگری می‌نشینند. شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، در نظریه‌ای ویژه دربارهٔ نمادها نشان داده که این به چه معناست.
نخست، نمادها جداییِ کهنِ تن و روان را از میان برمی‌دارند. هر واژه هم فرایندی بدنی است، یعنی موجی صوتی و الگویی از فرایندهای عصبی، و هم حاملِ معنا. در این نگاه اندیشیدن کارِ جوهری بی‌تن نیست، بلکه به‌کار گرفتنِ بی‌صدای نمادهاست. در اینجا این شیوهٔ اندیشیدن با داماسیو هم‌سو می‌شود که او نیز بر این پای می‌فشارد که هیچ امرِ روانی‌ای بیرون از بدنِ زنده رخ نمی‌دهد.
دوم، زبان، دانش و اندیشه سه سویهٔ یک فرایندند. انسان‌ها با یاریِ نمادها در جهانشان راه می‌یابند، با آن‌ها با هم ارتباط برقرار می‌کنند، و با آن‌ها خود و یکدیگر را کنترل می‌کنند. از این رو نمادها ابزارِ جهت‌یابی، ارتباط و کنترل‌اند. الگوهای تفسیرِ واقعیت که در زبانِ سیاسی آگاهی نامیده می‌شوند، به همین‌جا تعلق دارند: دانستنِ اینکه دوست کیست و دشمن کیست، چه عادلانه است و چه ناعادلانه، بدبختیِ ما از کجا می‌آید و رهایی کجاست.
سوم، نمادها را هر فرد از نو اختراع نمی‌کند. از نسلی به نسلِ دیگر منتقل می‌شوند و در این میان دگرگون می‌شوند. کودک در زبانی بزرگ می‌شود که پیش از او بوده است، و همراه با آن در دانشی که دیگران انباشته‌اند. این دانش می‌تواند کم یا بیش با واقعیت همخوان باشد. می‌تواند تا اندازهٔ زیادی با واقعیت سازگار باشد، یا آغشته به آرزوها و ترس‌ها، به خیال‌هایی که ربطِ چندانی به واقعیت ندارند. این پرسش که یک دانش تا چه اندازه با واقعیت همخوان است و سهمِ خیال در آن چقدر است، از مهم‌ترین پرسش‌های هر سیاستی است.
اگر این بینش‌ها را با دیدگاهِ داماسیو پیوند دهیم، پیوندی آشکار می‌شود که برای فهمِ شورهای سیاسی تعیین‌کننده است. نمادها به قلمروِ شناختی تعلق دارند. اما آگاهانه و کارساز می‌شوند، چون در موجوداتِ زندهٔ احساس‌گری رخ می‌دهند که احساس‌هایشان بی‌وقفه آن‌ها را بر پایهٔ معنایشان برای زندگیِ خود ارزیابی می‌کنند. از همین روست که انسان‌ها می‌توانند از راهِ نمادها پیوندِ عاطفی با یکدیگر بیابند. یک پرچم، یک نام، یک ترانه، یک شعار مانندِ «زن، زندگی، آزادی» می‌تواند انسان‌ها را ژرف‌تر از هر استدلالی به هم پیوند دهد. هر انسانی گویی از پیکربندی‌هایی از پیوندهای عاطفی ساخته شده است که او را با دیگران پیوند می‌دهند، یعنی از دلبستگی‌هایش به آدم‌ها، جاها و نمادها. بسیاری از این پیوندها با میانجیِ نمادها برقرار می‌شوند. از این رو هر که الگویی تفسیری را زیرِ پرسش ببرد، تنها به اندیشه‌ها دست نمی‌زند، بلکه به این پیوندها، و با آن‌ها به این احساس که زندگیِ آدم چطور می‌گذرد.
۷. درگیری و فاصله‌گیری
اگر احساس‌ها نگهبانانِ زندگی‌اند، وقتی زندگی در خطر است، از هر زمانِ دیگری نیرومندتر به صدا درمی‌آیند. این از نظرِ زیستی به‌جاست. اما پیامدی دارد که شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، از دیدگاهِ درگیری و فاصله‌گیری بررسی کرده است.
هرچه خطری که انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند بزرگ‌تر باشد، درگیریِ عاطفی‌شان شدیدتر است. هرچه درگیریِ عاطفی‌شان شدیدتر باشد، ساختنِ تصویری همخوان با واقعیت از وضعشان برایشان دشوارتر است. دانششان آغشته به ترس‌ها و آرزوها می‌شود و سهمِ خیال در آن بالا می‌رود. اما هرچه دانششان خیال‌آلودتر باشد، نامناسب‌تر عمل می‌کنند، و کمتر می‌توانند خطر را مهار کنند. پس خطر بزرگ می‌ماند، و ترس هم با آن. دورِ باطلی پدید می‌آید که انسان‌ها به‌سختی از آن راهِ بیرون‌شدی می‌یابند.
شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، این دور را با داستانی از ادگار آلن پو نشان داده است: «سقوط در گردابِ مالستروم» (A Descent into the Maelström، ۱۸۴۱). دو برادر با قایقِ ماهیگیری‌شان در گردابی عظیم گرفتار می‌شوند. یکی از ترسِ مرگ به قایق چنگ می‌زند و همراهِ آن به ژرفا کشیده می‌شود. دیگری در میانهٔ ترسش می‌بیند که چیزهای استوانه‌ای آهسته‌تر از بقیه پایین کشیده می‌شوند. خودش را به بشکه‌ای می‌بندد، به آب می‌پرد و زنده می‌ماند. او از ترسیدن دست نکشیده بود. اما توانست در میانهٔ درگیری چنان فاصله بگیرد که وضعش را آن‌گونه که بود ببیند.
پس کسی که فاصله می‌گیرد، از احساس کردن دست نکشیده است. احساس‌ها نگهبان باقی می‌مانند، و هر که سرکوبشان کند، خبرِ مهمی دربارهٔ وضعِ خود را از دست می‌دهد. فقط نمی‌گذارد که تنها آن‌ها اندیشه و کنشش را تعیین کنند. فاصله‌گیری بی خویشتن‌داری ممکن نیست، و خویشتن‌داری آموختنی است.
این پیوند برای ایران امروز در ایران به‌گونه‌ای دردناک زنده و حاضر است. مردم در سال‌های اخیر کشتار، اعدام، جنگ و بمباران را تجربه کرده‌اند. بسیاری در فقر و ترسی همیشگی زندگی می‌کنند. در چنین وضعی سهمِ خیال در تفسیرهای سیاسی بالاست. امید به منجی‌ای که همه‌چیز را دگرگون کند، این انتظار که قدرت‌های بیگانه آزادی بیاورند، آرزوی انتقام از گروه‌هایی به‌تمامی: این‌ها تنها خطاهایی نیستند که با آموزش و اندرز از میان بروند. تفسیرهایی‌اند که از ترس و درماندگیِ کسانی برمی‌خیزند که در خطری بزرگ‌اند. این تفسیرها دورِ باطل را برپا نگه می‌دارند، چون به کنش‌هایی می‌انجامند که خطر را کم نمی‌کنند، بلکه بیشتر می‌کنند.
۸. تمدن همچون خویشتن‌داریِ آموخته
اینکه انسان‌ها چگونه خویشتن‌داری می‌آموزند، موضوعی است که شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، در نظریهٔ تمدن بررسی کرده است. وقتی زنجیره‌های وابستگی‌های متقابل میانِ انسان‌ها درازتر و فشرده‌تر می‌شوند و وقتی خشونتِ بدنی در یک جامعه به‌طورِ پایدار در انحصار درمی‌آید، انسان‌ها ناچارند رفتارشان را با دوراندیشیِ هرچه بیشتر با یکدیگر هماهنگ کنند. دگرْاجبارهایی که بر خود و بر یکدیگر اعمال می‌کنند، رفته‌رفته به خودْاجبارها بدل می‌شوند: به وجدان و عادت‌هایی که حتی وقتی کسی نگاه نمی‌کند، کارگرند. بر این پایه، مهارِ سائق‌ها و عاطفه‌های خود یکنواخت‌تر و همه‌جانبه‌تر می‌شود. این خویشتن‌داری طبیعتِ دوم می‌شود، بخشی از عادات اجتماعی که همچون پیش‌آمادگی، پیش از هر تصمیمِ آگاهانه‌ای، ادراک، داوری و کنش را جهت می‌دهند. تنها همین خویشتن‌داری انسان‌ها را توانا می‌کند که خودآیین عمل کنند.
به زبانِ داماسیو می‌توان گفت: آنچه انسان‌ها احساس می‌کنند و شیوه‌ای که به احساس‌هایشان پاسخ می‌دهند، خود در این فرایند دگرگون می‌شود. نگهبانانِ زندگی باقی می‌مانند، اما انسان‌ها می‌آموزند پیام‌هایشان را تفسیر کنند، به تعویق بیندازند و با انتظارهای دیگران هماهنگ کنند. آدمِ گرسنه به نانِ همسایه‌اش دست‌درازی نمی‌کند. آدمِ رنجیده بی‌درنگ مشت نمی‌زند. این توانایی دارایی‌ای نیست که یک بار به دست آید و برای همیشه بماند. به پیکربندی‌هایی وابسته است که در آن‌ها آموخته شده است. آنجا که خطرها بزرگ می‌شوند، انحصارِ خشونت فرو می‌پاشد و زنجیره‌های وابستگی‌های متقابل می‌گسلند، این توانایی ممکن است دوباره از دست برود. آن‌گاه موج‌های تمدن‌زدایی پدید می‌آیند.
این اندیشه را می‌توان با مفهومِ کم‌قدرتی پیوند داد. کم‌قدرت کسانی‌اند که بختِ اندکی برای مهارِ اجبارهایی دارند که در معرضشان هستند. چهار گونه اجبار هست. نخست اجبارهای طبیعتِ بیرونی: خشکسالی‌ای که در بسیاری از نقاطِ ایران کشتزارها را می‌خشکاند، گرما، آبِ شور، زلزله‌ها. سپس اجبارهای طبیعتِ خودِ انسان: اینکه انسان‌ها به آب، غذا و گرما نیاز دارند، بیمار می‌شوند و پیر می‌شوند. احساس‌های هومئوستاتیکِ داماسیو درست همان پیام‌هایی‌اند که این اجبارها با آن‌ها در آگاهی خود را نشان می‌دهند. سپس دگرْاجبارهایی که انسان‌ها بر خود و بر یکدیگر اعمال می‌کنند: انتظارهای الزامی، که چون قانون الزام‌آورند؛ انتظارهای بایسته، که اخلاق آن‌ها را می‌طلبد؛ و انتظارهای رخصتی، که تنها روا شمرده می‌شوند، و خشونتی که برخی با آن این انتظارها را تحمیل می‌کنند. ترس از مجازات و بیم از داوریِ دیگران از این اجبارها خبر می‌دهند. و سرانجام خودْاجبارهایی که انسان‌ها درونی کرده‌اند: وجدان، شرم و عادت‌های احساس کردن و اندیشیدن، مثلاً پروای درونی‌شده از مخالفت با رئیس یا روحانی، حتی وقتی کسی نگاه نمی‌کند. کم‌قدرت کسی است که بر همهٔ این اجبارها روی‌هم‌رفته کنترلِ اندکی دارد. کسی که در خوزستان بی‌آب، بی‌دستمزد، زیرِ حکومتِ ترس و با احساس‌های درونی‌شدهٔ درماندگی زندگی می‌کند، به این معنای فراگیر کم‌قدرت است.
از پیامدهای استبدادِ دیرپا این است که در بسیاری از مردم عادات اجتماعی‌ای شکل گرفته است که نظم را تنها از یک فرمانروا انتظار دارد. این انتظار پابرجا می‌ماند، حتی وقتی شرایطِ زندگی دگرگون شده و همین مردم در زندگیِ روزمره‌شان اغلب دیرزمانی است آموخته‌اند خودشان را سازمان دهند. اینکه عادات اجتماعی این‌گونه از شرایطِ دگرگون‌شده واپس می‌مانند، همان چیزی است که واپس‌ماندنِ نسبیِ عادات اجتماعی توصیفش می‌کند. اینکه چرا همین واپس‌ماندن درست در دوره‌های ترسِ بزرگ کنشِ سیاسی را تعیین می‌کند و پیامدهایی می‌آفریند که هیچ‌کس قصدشان را نداشته است، همان چیزی است که نتیجهٔ واپس‌ماندگیِ نسبیِ عادات اجتماعی توضیحش می‌دهد. اشتیاق به منجی یکی از جلوه‌های همین نتیجه است.
بخش سوم: سیاست و وظایفِ اپوزیسیونِ دموکراتیک
۹. سیاستِ دموکراتیک همچون رسیدگی به شرایطِ زندگی
دیدگاهِ داماسیو مقایسه‌ای را پیش می‌کشد که برای فهمِ سیاست سودمند است، به شرطِ آنکه حدودش را در نظر داشته باشیم. همان‌طور که یک موجودِ زنده باید زندگی‌اش را در حدودی نگه دارد که در آن پایدار بماند، جامعه هم باید شرایطی را پدید آورد و نگه دارد که اعضایش بتوانند در آن زندگی کنند. سیاستِ دموکراتیک برپایی و مدیریتِ دموکراتیکِ شرایطِ عامِ بازتولیدِ درون‌دولتی و میان‌دولتیِ جامعه است. آب و غذا، مسکن و گرما، سلامت و آموزش، کار و درآمدی که بشود با آن زندگی کرد، امنیت در برابرِ خشونت در درون و صلح در بیرون، همه به این شرایط تعلق دارند.
حدِ این مقایسه در این است که جامعه موجودِ زنده نیست. نه مغزی دارد و نه کانونی که هدایتش کند. چیزی جز پیکربندی‌هایی نیست که انسان‌ها با یکدیگر می‌سازند، با توازن‌های قدرتِ دگرگون‌شونده‌شان. شرایطِ زندگی مانندِ تپشِ قلب خودبه‌خود تنظیم نمی‌شوند. باید انسان‌ها آن‌ها را برپا کنند و مدیریت کنند، و پرسش این است که چه کسی دربارهٔ آن‌ها تصمیم می‌گیرد و به سودِ چه کسی. سیاستی دموکراتیک است که این توازن‌های قدرت را به سودِ کم‌قدرت‌ترها جابه‌جا کند.
درست در اینجا روشن می‌شود که چرا این درک از سیاست باید دموکراتیک باشد. یک موجودِ زنده تنها وقتی زنده می‌ماند که خبرها از همهٔ بخش‌هایش به جایی برسند که پردازش می‌شوند. بدنی که نگهبانانش باید خاموش بمانند، دیگر نمی‌داند حالش چطور است. با جامعه‌ای هم که در آن رنج، ترس و رنجشِ مردم اجازهٔ بیان ندارد، همین است. استبداد تنها عقیده‌ها را سرکوب نمی‌کند. راه‌هایی را قطع می‌کند که پیام‌های وضعِ زندگیِ مردم از آن‌ها می‌توانست به کسانی برسد که برای مدتی محدود و زیرِ نظارتِ مردم دربارهٔ شرایطِ زندگی تصمیم می‌گیرند. سندیکاها، تشکل‌های صنفی، مطبوعاتِ آزاد، حزب‌ها و پارلمان‌های منتخب چنین راه‌هایی‌اند. از راهِ آن‌ها احساس‌های مردم به خواسته بدل می‌شوند، خواسته‌ها به گفت‌وگو و چانه‌زنی، و گفت‌وگوها به تصمیم‌هایی که می‌شود وارسی و اصلاحشان کرد.
۱۰. آنچه از این برای اپوزیسیونِ دموکراتیک برمی‌آید
از این ملاحظه‌ها وظایفی برای اپوزیسیونِ دموکراتیکِ ایران برمی‌خیزد. نمی‌توان آن‌ها را در شعار گنجاند، اما می‌توان در چند اصل بیانشان کرد.
نخستین وظیفه این است که احساس‌های مردم را همچون پیام‌هایی از وضعِ زندگی‌شان جدی بگیرد. گرسنگیِ کارگران، ترسِ خانواده‌ها از بمبارانِ بعدی، خستگیِ پرستاران، رنجشِ کسانی که دهه‌هاست احساسِ تحقیر می‌کنند: این‌ها مزاحمِ سیاست نیستند، بلکه نقطهٔ آغازِ آن‌اند. اپوزیسیونی که این احساس‌ها را نادیده بگیرد یا خطا بشمارد و کنار بگذارد، مردم را از دست می‌دهد. اپوزیسیونی که تنها به آن‌ها دامن بزند، ترس را بیشتر می‌کند.
دومین وظیفه این است که ابزارهای جهت‌یابی‌ای عرضه کند که با واقعیت همخوان‌اند و در همان حال از نظرِ عاطفی به مردم می‌رسند. وقتی با واقعیت همخوان‌اند که علت‌های رنج را همان‌جا نشان دهند که هست: در چیرگیِ لایه‌ای کوچک بر ثروتِ کشور، در نابودیِ ذخیره‌های آب، در سیاستِ خارجی‌ای که کشور را درگیرِ دشمنی‌ها و جنگ‌ها کرده است، و در جنگ‌هایی که دولت‌های دیگر علیهِ ایران به راه می‌اندازند. وقتی از نظرِ عاطفی به مردم می‌رسند که نمادهایی بیابند که پیوند می‌دهند بی‌آنکه دیگران را بیرون برانند. «زن، زندگی، آزادی» چنین نمادی است، چون زندگی را تأیید می‌کند بی‌آنکه دشمنی را نام ببرد.
سومین وظیفه شکستنِ دورِ باطلِ خطر و خیال است. این کار تنها با فراخواندن به عقل ممکن نمی‌شود. وقتی ممکن می‌شود که خطری که مردم احساس می‌کنند، به‌راستی کمتر شود. اپوزیسیونی که به همهٔ گروه‌های جامعه وعدهٔ امنیت می‌دهد، از جمله به هوادارانِ رژیمِ پیشین که جنایتی مرتکب نشده‌اند، به اقلیت‌های دینی و قومی، و به دگراندیشانِ سیاسی، ترس از روزهای پس از دگرگونی را کم می‌کند. اما هر که فهرست‌های مرگ پخش کند و وعدهٔ انتقام بدهد، خطر را بیشتر می‌کند، و با آن سهمِ خیال را در همهٔ تفسیرها.
چهارمین وظیفه نیرومند کردنِ خودسازمان‌یابی‌هایی است که مردم در آن‌ها خویشتن‌داری می‌آموزند. در سندیکاها، تشکل‌های صنفی و انجمن‌های شهروندی می‌آموزند که احساس‌هایشان را به خواسته بدل کنند، به قاعده‌های مشترک پایبند بمانند، تصمیم‌های اکثریت را بپذیرند و همراهی کنند و برای دیگران مسئولیت بپذیرند. آنجا آن توانِ فاصله‌گیری در میانهٔ درگیری شکل می‌گیرد که بی آن هیچ دموکراسی‌ای پایدار نمی‌ماند. به این ترتیب این تشکل‌ها همان راه‌هایی می‌شوند که در فصلِ نهم توصیف شد.
پنجمین وظیفه این است که شرایطِ زندگی را در کانون بگذارد، نه یک شخص را. مردمِ ایران به آب، نان، کار، سلامت، آموزش، امنیت و صلح نیاز دارند. اپوزیسیونی که نشان دهد چگونه می‌خواهد این شرایط را به‌طورِ دموکراتیک برپا و مدیریت کند، جهت‌یابی‌ای همخوان‌تر با واقعیت عرضه می‌کند تا هر چهرهٔ منجی‌ای. آرزوی منجی فهمیدنی است، چون از درماندگی برمی‌خیزد. اما خیالی زادهٔ ترس است، و کم‌قدرتی را دوام می‌بخشد به‌جای آنکه بر آن چیره شود.
ششمین وظیفه متوجهِ خودِ اپوزیسیون است. اعضای آن هم در ترس زندگی می‌کنند، بسیاری در سوگ و خشم. دانشِ آن‌ها هم وقتی خطر بزرگ است، آغشته به خیال است. پس خودش باید بیاموزد که در میانهٔ درگیری فاصله بگیرد: احساس‌های خودش را جدی بگیرد بی‌آنکه تنها از آن‌ها پیروی کند، و نقدِ دیگران را پیام بداند، نه حمله.
سخنِ پایانی: اندیشیدنی که از زندگی آغاز می‌کند
دیدگاهِ داماسیو عادتِ دیرینه‌ای در اندیشیدن را وارونه می‌کند. این فهم نیست که بر فرازِ بدن نشسته و از آن آگاهی می‌یابد. بدنِ زنده از خود باخبر می‌شود، و در این باخبر شدن، شناخت هم آگاهانه می‌شود. شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی بر این می‌افزاید که انسان‌ها این باخبر شدن، احساس‌هایشان، نمادهایشان و خویشتن‌داری‌شان را در پیکربندی‌هایی می‌آموزند که با یکدیگر می‌سازند، و زیرِ فشارِ خطرهای بزرگ می‌توانند دوباره از یاد ببرندشان.
از این، فروتنی‌ای برمی‌آید که از نظرِ سیاسی آموزنده است. هر که می‌خواهد بفهمد انسان‌ها چگونه می‌اندیشند و عمل می‌کنند، باید نخست بپرسد زندگی‌شان چطور می‌گذرد و آن را چگونه احساس می‌کنند. و هر که می‌خواهد به آن‌ها یاری کند تا از رنج و ترس رها شوند، باید پیش از هر چیز نه منجی‌ای، بلکه راه‌هایی را نشانشان دهد که از آن‌ها بتوانند شرایطِ زندگیِ خود را با هم برپا و مدیریت کنند.
منابع
Damasio, Antonio: The Feeling of What Happens. Body and Emotion in the Making of Consciousness, New York: Harcourt Brace 1999.
Damasio, Antonio: Self Comes to Mind. Constructing the Conscious Brain, New York: Pantheon 2010.
Damasio, Antonio: The Strange Order of Things. Life, Feeling, and the Making of Cultures, New York: Pantheon 2018.
Damasio, Antonio: Feeling and Knowing. Making Minds Conscious, New York: Pantheon 2021.
ترجمهٔ فارسی: احساس و شناخت؛ ساختنِ ذهنِ آگاه، ترجمهٔ محمدعلی آرامی، نشر لوگوس، ۱۴۰۱.
Damasio, Antonio: Natural Intelligence and the Logic of Consciousness, London: Robinson (Little, Brown) 2026.
Loehnen, Elise: Conversation with Antonio Damasio, podcast “Pulling the Thread with Elise Loehnen”, 2026.
Elias, Norbert: Über den Prozeß der Zivilisation, 2 vols., Frankfurt am Main: Suhrkamp 1976 (zuerst 1939).
ترجمهٔ فارسی: نوربرت الیاس، دربابِ فرایندِ تمدن، ترجمهٔ غلامرضا خدیوی، تهران: جامعه‌شناسان، چاپِ دوم، ۱۳۹۷.
Elias, Norbert: Was ist Soziologie?, München: Juventa 1970.
Elias, Norbert: Studien über die Deutschen, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1989.
Elias, Norbert: Engagement und Distanzierung, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1983.
Elias, Norbert: On Human Beings and Their Emotions. A Process-Sociological Essay, in: Theory, Culture & Society 4 (1987), no. 2–3, pp. 339–361.
Elias, Norbert: The Symbol Theory, London: Sage 1991.
داود غلام آزاد: Selbstbild und Weltsicht islamistischer Selbstmordattentäter [خودانگاره و جهان‌بینیِ عاملانِ عملیاتِ انتحاریِ اسلام‌گرا]، برلین: Klaus Schwarz، ۲۰۰۶.
داود غلام آزاد: آنچه احساس‌ها می‌دانند و آنچه به خطا می‌شناسند، هانوفر، ۲۰۲۶.
داود غلام آزاد: رهبری، سازمان‌یابی و مشروعیتِ اپوزیسیونِ دموکراتیک در پرتوِ پژوهش‌های مغز، هانوفر، ۲۰۲۶.
داود غلام آزاد: نظم از پایین؛ خودسازمان‌یابیِ مردمِ ایران، پاسخی به جست‌وجوی یک «چهره»، هانوفر، ۲۰۲۶.
جستارهای نویسنده در نشانیِ gholamasad.jimdofree.com در دسترس است.
هانوفر، ۲۰ آبان ۱۴۰۵ (۱۱ نوامبر ۲۰۲۶)
